Czynności sprawdzające zamiast klasycznej kontroli – nowy trend fiskusa
Krajowa Administracja Skarbowa coraz częściej sięga po czynności sprawdzające jako alternatywę dla tradycyjnych kontroli podatkowych. Dane Ministerstwa Finansów za 2025 rok są jednoznaczne – liczba klasycznych kontroli podatkowych spadła o 11,3 proc., natomiast kwoty ustaleń nieprawidłowości podatkowych w ramach czynności sprawdzających wzrosły aż o 2,4 mld zł, co stanowi wzrost o 28 proc. rok do roku. Te liczby jasno pokazują, w jakim kierunku zmierza polska administracja skarbowa.
Czynności sprawdzające to znacznie mniej sformalizowana procedura niż klasyczna kontrola podatkowa. W praktyce oznacza to, że organ podatkowy może weryfikować rozliczenia podatnika bez konieczności wszczynania formalnego postępowania kontrolnego. Dla fiskusa to narzędzie szybsze, tańsze i bardziej elastyczne. Dla podatnika – często niewidoczne i dlatego potencjalnie problematyczne.
Co istotne, w przeciwieństwie do klasycznej kontroli, przy czynnościach sprawdzających podatnik nie zawsze jest informowany o trwającej weryfikacji. Nie ma również możliwości złożenia zastrzeżeń do protokołu, co przy standardowej kontroli stanowi jedno z podstawowych uprawnień. Ten brak równowagi proceduralnej budzi uzasadnione obawy ekspertów prawa podatkowego.
Kontrola „po cichu” – jak algorytmy analizują Twoje dane
Jednym z najbardziej niepokojących aspektów obecnego stanu prawnego jest możliwość prowadzenia weryfikacji danych podatnika bez jego wiedzy. Administracja skarbowa dysponuje dziś zaawansowanymi narzędziami informatycznymi, w tym algorytmami przetwarzającymi dane z takich systemów jak KSeF (Krajowy System e-Faktur), JPK (Jednolity Plik Kontrolny) czy dane z systemów bankowych.
Narzędzia te pozwalają na jednoczesne przeszukiwanie danych tysięcy, a nawet milionów podatników. Jak przyznał wiceminister finansów Jarosław Neneman, powszechne informowanie o samym fakcie analizy danych może być niewykonalne z uwagi na skalę masowego przeszukiwania baz. To otwiera pytanie fundamentalne – gdzie przebiega granica między skutecznym zwalczaniem przestępczości podatkowej a prawem obywatela do informacji o działaniach organu skierowanych przeciwko niemu?
Eksperci podatkowi, w tym Arkadiusz Lament z kancelarii Global Tax, podkreślają, że podatnik przynajmniej w niektórych przypadkach powinien wiedzieć, że jego cyfrowe dane były analizowane przez KAS i pod jakim kątem przeprowadzano tę analizę. To stanowisko wydaje się jak najbardziej uzasadnione w kontekście konstytucyjnych gwarancji ochrony prywatności i prawa do informacji.
Planowane zmiany w Ordynacji podatkowej – co wiemy
Ministerstwo Finansów dostrzega potrzebę uregulowania tej materii. Według informacji „Rzeczpospolitej”, w resorcie trwają prace koncepcyjne nad zmianami w Ordynacji podatkowej dotyczącymi właśnie czynności sprawdzających. Projekt legislacyjny ma się pojawić jeszcze w 2026 roku, w ramach drugiego etapu rządowej deregulacji.
Choć szczegóły nie są jeszcze znane, na podstawie wypowiedzi przedstawicieli resortu i ekspertów można wskazać prawdopodobne kierunki zmian:
- Obowiązek informowania podatnika o przeprowadzonej analizie jego danych – przynajmniej w przypadkach, gdy stwierdzono rozbieżności lub nieprawidłowości.
- Określenie praw podatnika w toku czynności sprawdzających, w tym prawa do wglądu w zakres przeprowadzonej weryfikacji.
- Dostosowanie przepisów do cyfrowej rzeczywistości – uwzględnienie faktu, że administracja skarbowa coraz szerzej korzysta z narzędzi IT i algorytmów analitycznych.
- Uregulowanie procedury przejścia z czynności sprawdzających do formalnej kontroli podatkowej lub postępowania podatkowego.
- Wprowadzenie gwarancji proceduralnych analogicznych do tych obowiązujących przy klasycznej kontroli, np. możliwości składania wyjaśnień.
Jak trafnie zauważył Michał Roszkowski, radca prawny i partner w CRP Tax, gdy w czynnościach sprawdzających wyjdą na jaw rozbieżności, podatnik powinien wiedzieć o trwających czynnościach. Pozwoli mu to odpowiednio przygotować dokumentację na wypadek wezwania do złożenia wyjaśnień.
Jak przygotować się na „cichą” kontrolę – praktyczne wskazówki
Niezależnie od tego, kiedy i w jakim kształcie wejdą w życie nowe przepisy, podatnicy powinni już teraz zadbać o odpowiednie zabezpieczenie swoich interesów. Prewencja podatkowa jest znacznie tańsza i mniej stresująca niż obrona w toku postępowania.
Kluczowe działania dla przedsiębiorców
Przede wszystkim należy zadbać o pełną spójność danych w plikach JPK, deklaracjach podatkowych i fakturach wystawianych w KSeF. Algorytmy skarbowe porównują te źródła automatycznie, a każda rozbieżność może stać się punktem wyjścia do pogłębionej weryfikacji. Regularne przeglądy podatkowe (tzw. tax review) pozwalają wykryć i skorygować błędy, zanim zrobi to fiskus.
Warto również prowadzić rzetelną dokumentację cen transferowych oraz dokumentację uzasadniającą stosowane preferencje podatkowe. W przypadku otrzymania jakiegokolwiek wezwania od organu podatkowego – nawet pozornie rutynowego – nie należy go lekceważyć. Może to być bowiem sygnał, że czynności sprawdzające są już w toku, a organ weryfikuje konkretny aspekt rozliczeń.
Rola profesjonalnego doradztwa prawnego
W obliczu rosnącej digitalizacji kontroli podatkowych i coraz bardziej zaawansowanych narzędzi analitycznych KAS, profesjonalne wsparcie doradcy podatkowego lub radcy prawnego staje się nie tyle rekomendacją, ile koniecznością. Specjalista pomoże nie tylko w bieżącym monitorowaniu zgodności rozliczeń, ale również w przypadku wszczęcia czynności sprawdzających czy kontroli – zadba o ochronę praw podatnika na każdym etapie procedury.
Podsumowanie – równowaga między fiskusem a podatnikiem
Planowane zmiany w przepisach o czynnościach sprawdzających to krok w dobrym kierunku. Skuteczne zwalczanie nieprawidłowości podatkowych jest ważne, ale nie może odbywać się kosztem podstawowych praw podatnika. Prawo do informacji o działaniach organu, możliwość obrony swoich racji i transparentność procedur to filary demokratycznego państwa prawa.
Rok 2026 może przynieść przełomowe regulacje w tym zakresie. Warto śledzić postępy prac legislacyjnych i zawczasu przygotować się na nową rzeczywistość podatkową. Jeśli masz wątpliwości dotyczące swoich rozliczeń lub otrzymałeś wezwanie od organu podatkowego – nie czekaj.
Skontaktuj się z naszą kancelarią, aby uzyskać profesjonalną pomoc prawną w zakresie kontroli podatkowych i czynności sprawdzających. Nasi eksperci pomogą Ci zabezpieczyć Twoje interesy i przygotować się na ewentualne działania administracji skarbowej.
