Rewolucja w odpowiedzialności za długi podatkowe – co planuje Ministerstwo Finansów?
Ministerstwo Finansów przygotowuje jedną z najważniejszych zmian legislacyjnych ostatnich lat, która dotknie menedżerów ponad 500 tysięcy spółek z o.o. i akcyjnych w Polsce. Projekt nowelizacji Ordynacji podatkowej (nr UC138) zakłada radykalne zaostrzenie zasad odpowiedzialności osób zarządzających za zaległości podatkowe spółek kapitałowych.
Wbrew powszechnemu przekonaniu, już dziś członkowie zarządu odpowiadają za długi podatkowe spółek całym swoim majątkiem osobistym. Statystyki pokazują, że co roku odpowiedzialność tę ponosi nawet 60 tysięcy menedżerów, w tym byłych – liczy się bowiem to, kto pełnił funkcję zarządzającą w momencie powstania zaległości. Nowe przepisy mają tę odpowiedzialność jeszcze znacząco rozszerzyć.
Konsultacje społeczne projektu już się zakończyły, a krytyczne stanowiska zgłosiły m.in. Konfederacja Lewiatan, Pracodawcy RP, Krajowa Izba Doradców Podatkowych, Naczelna Rada Adwokacka oraz Stowarzyszenie Księgowych w Polsce. Mimo to Ministerstwo Finansów podtrzymuje większość proponowanych zmian.
Najważniejsze zmiany – kto i jak będzie odpowiadał za podatki spółki?
Projekt nowelizacji wprowadza kilka fundamentalnych zmian, które powinny zaniepokoić każdą osobę pełniącą funkcje kierownicze w spółkach kapitałowych. Jak podkreśla Tomasz Rolewicz, doradca podatkowy i partner w Grant Thornton, mamy do czynienia ze zmianą o charakterze fundamentalnym dla całego modelu odpowiedzialności w spółkach.
Rozszerzenie kręgu osób odpowiedzialnych
Odpowiedzialność za zaległości podatkowe spółek kapitałowych (z o.o., akcyjnych, PSA) ma objąć nie tylko formalnych członków zarządu, ale również inne osoby faktycznie zarządzające spółką – w tym nieformalnie. Chodzi o instytucję tzw. shadow directora, czyli osoby faktycznie kierującej sprawami spółki, ale ukrywającej się za „słupami”. Odpowiedzialność obejmie również dyrektorów finansowych, podatkowych, compliance oraz osoby odpowiedzialne za wdrażanie decyzji zarządu.
Pozostałe kluczowe zmiany
Oprócz poszerzenia kręgu odpowiedzialnych projekt przewiduje kolejne istotne modyfikacje, które warto zestawić w przejrzysty sposób:
- Decyzja o zabezpieczeniu majątkowym – organ podatkowy zyska możliwość blokowania majątku osobistego menedżera jeszcze przed wydaniem decyzji o odpowiedzialności, aby zapobiec wyzbywaniu się składników majątkowych.
- Wydłużenie okresu przedawnienia – z dotychczasowych pięciu lat do siedmiu lat, przy czym termin liczy się do momentu wydania, a nie doręczenia decyzji. W skrajnych przypadkach – jak wyliczył Sąd Najwyższy w swoich uwagach – daje to nawet ponad 11 lat na pociągnięcie menedżera do odpowiedzialności.
- Nowy model odpowiedzialności oparty na niedbalstwie – zamiast dotychczasowego kryterium terminowego złożenia wniosku o upadłość, menedżer będzie musiał wykazać dochowanie należytej staranności w prowadzeniu spraw spółki.
- Odwrócenie ciężaru dowodu – sam fakt powstania zaległości podatkowej będzie rodził domniemanie braku staranności po stronie zarządu. To menedżer będzie musiał udowodnić, że staranność zachował.
Nowe zasady uwalniania się od odpowiedzialności – trzy linie obrony
Projektowane zmiany w art. 116 Ordynacji podatkowej całkowicie przebudowują dotychczasowy system przesłanek zwalniających z odpowiedzialności. Zniknie obecny punkt odniesienia, jakim jest terminowe złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości. Na jego miejsce wejdzie ocena, czy osoba zarządzająca dochowała należytej staranności, aby do zaległości w ogóle nie doszło.
Tomasz Rolewicz wskazuje trzy linie obrony, jakie będą dostępne menedżerom po wejściu zmian w życie:
1. Kwestionowanie samej zaległości spółki
Projektowany art. 116 § 6 daje menedżerowi możliwość wykazania w postępowaniu o odpowiedzialność, że zaległość podatkowa nie istnieje albo jest niższa niż wynika z decyzji wymiarowej lub deklaracji spółki. Wraz z prawem dostępu do akt postępowania wymiarowego powinno to stanowić realne narzędzie obrony, którego w obecnym stanie prawnym w praktyce brakuje.
2. Wykazanie należytej staranności
To najważniejsza, ale zarazem najtrudniejsza linia obrony. Projektowany art. 116 § 3 wskazuje trzy filary wzorca staranności: odpowiednie kwalifikacje, przyjęcie odpowiedzialności za ogół spraw spółki oraz wdrożenie skutecznego ładu organizacyjnego gwarantującego prawidłowość rozliczeń podatkowych. Wzorzec jest abstrakcyjny – porównuje się zachowanie menedżera z hipotetycznym zachowaniem wzorcowego zarządzającego w analogicznej sytuacji.
Kluczowe jest to, że obrona zaczyna się na długo przed ewentualnym sporem. Dowodem będą dokumenty powstałe w normalnym trybie działalności: procedury podatkowe, opisany obieg dokumentów, podział ról i nadzoru, raportowanie do zarządu oraz ślad reakcji na zidentyfikowane ryzyka. Wewnętrzny podział obowiązków w zarządzie sam w sobie nie wyłączy automatycznie odpowiedzialności.
3. Naprawienie sytuacji – zapłata przeważającej części zaległości
Projektowany art. 116 § 2 pkt 2 przewiduje swoistą „premię za naprawienie sytuacji”. Jeżeli przed wszczęciem postępowania podjęto działania, które doprowadziły do zapłaty przeważającej części zaległości, odpowiedzialność odpada. Pojęcie „przeważającej części” pozostaje jednak niezdefiniowane, co budzi uzasadnione wątpliwości interpretacyjne.
Krytyka projektu i zapowiedziane korekty Ministerstwa Finansów
Organizacje przedsiębiorców i eksperci zgłosili liczne zastrzeżenia do projektu. Pracodawcy RP wskazali, że brak precyzyjnych kryteriów identyfikacji osoby zarządzającej narusza zasadę pewności prawa. KIDP i NRA domagają się określenia przesłanek dochowania należytej staranności, aby ograniczyć uznaniowość organów podatkowych. Firma doradcza MDDP ostrzegła, że zabezpieczenie majątkowe na etapie postępowania może prowadzić do nieuzasadnionego „zamrażania” prywatnych majątków osób trzecich.
W odpowiedzi Ministerstwo Finansów zapowiedziało wybrane korekty: doprecyzowanie pojęcia osoby faktycznie zarządzającej, uzupełnienie projektu o przepisy wskazujące przesłanki dochowania należytej staranności oraz doprecyzowanie zasad wydawania decyzji o zabezpieczeniu. Resort odmówił jednak wprowadzenia zamkniętego katalogu okoliczności świadczących o dochowaniu staranności, argumentując, że prowadziłoby to do „całkowitego zaprzeczenia powoływania się na ten model odpowiedzialności”.
Warto podkreślić, że MF uwzględniło postulat KIDP dotyczący wyłączenia odpowiedzialności zarządu za okres uczestnictwa spółki w Programie Współdziałania. Większość pozostałych uwag nie zostanie jednak uwzględniona, a resort stanowczo podtrzymuje m.in. wydłużenie terminu przedawnienia do siedmiu lat.
Co powinni zrobić menedżerowie już teraz?
Choć ostateczny kształt przepisów poznamy po opublikowaniu nowej wersji projektu, kierunek zmian jest jasny. Menedżerowie spółek kapitałowych powinni już teraz podjąć działania przygotowawcze, które w przyszłości mogą stanowić dowód dochowania należytej staranności:
- Przeprowadzić audyt procedur podatkowych w spółce i udokumentować istniejący ład organizacyjny.
- Wdrożyć lub zaktualizować procedury compliance podatkowego, w tym obieg dokumentów i system raportowania ryzyk.
- Udokumentować podział kompetencji w zarządzie i zasady nadzoru nad kwestiami podatkowymi.
- Zgromadzić opinie podatkowe i interpretacje dotyczące kluczowych operacji spółki.
- Skonsultować się z kancelarią prawną w celu oceny indywidualnego ryzyka i przygotowania strategii obrony.
Projektowane zmiany w odpowiedzialności za długi podatkowe spółek mają charakter przełomowy i dotkną setek tysięcy menedżerów w Polsce. Nie warto czekać na wejście przepisów w życie – przygotowania należy rozpocząć już dziś.
Potrzebujesz indywidualnej analizy ryzyka lub pomocy w przygotowaniu procedur chroniących Twój majątek osobisty? Skontaktuj się z naszą kancelarią – pomożemy Ci zabezpieczyć się przed konsekwencjami nowych przepisów.
Masz pytanie do tego tematu?
Pierwsza konsultacja jest bezpłatna - porozmawiajmy o Twojej sytuacji.
