Darowizna od rodziny a podatek – fiskus kwestionuje zwolnienie

Fiskus żąda podatku od darowizn w najbliższej rodzinie – na czym polega problem?

Wielu Polaków jest przekonanych, że darowizna otrzymana od najbliższej rodziny – rodziców, rodzeństwa czy małżonka – jest całkowicie zwolniona z podatku. W teorii tak właśnie powinno być, jednak praktyka organów podatkowych pokazuje zupełnie inną rzeczywistość. Fiskus coraz częściej wzywa obdarowanych do zapłaty podatku od spadków i darowizn, kwestionując sposób, w jaki środki pieniężne zostały przekazane.

Problem dotyczy sytuacji, w której darczyńca – na przykład matka – przelewa pieniądze nie bezpośrednio na konto obdarowanego dziecka, lecz na rachunek podmiotu trzeciego, np. dewelopera, sprzedawcy nieruchomości czy innego wierzyciela obdarowanego. Organy podatkowe uznają wówczas, że warunek udokumentowania darowizny nie został spełniony, a co za tym idzie – zwolnienie podatkowe nie przysługuje.

Skala zjawiska jest na tyle duża, że sprawą zajął się Rzecznik Praw Obywatelskich, który skierował wystąpienie generalne do Ministerstwa Finansów. Podatnicy nie rozumieją, dlaczego w podobnych sytuacjach jedni mogą skorzystać ze zwolnienia, a inni są tego prawa pozbawiani. To rodzi uzasadnione wątpliwości co do jednolitego stosowania przepisów podatkowych w Polsce.

Warunki zwolnienia z podatku od darowizn – co mówi prawo?

Kluczowe znaczenie ma art. 4a ust. 1 pkt 1–2 ustawy o podatku od spadków i darowizn. Przepis ten przewiduje zwolnienie od podatku nabycia własności rzeczy lub praw majątkowych przez osoby z tzw. zerowej grupy podatkowej, czyli małżonka, zstępnych, wstępnych, pasierba, rodzeństwo, ojczyma i macochę. Aby skorzystać ze zwolnienia, należy jednak łącznie spełnić dwa warunki:

1. Zgłoszenie nabycia własności rzeczy lub praw majątkowych właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego na formularzu SD-Z2 w terminie sześciu miesięcy od dnia powstania obowiązku podatkowego.
2. Udokumentowanie otrzymania środków pieniężnych dowodem przekazania na rachunek płatniczy nabywcy, na jego rachunek inny niż płatniczy w banku lub spółdzielczej kasie oszczędnościowo-kredytowej albo przekazem pocztowym – gdy wartość darowizny, doliczona do wartości majątku nabytego wcześniej od tej samej osoby w ciągu pięciu lat, przekracza kwotę 36 120 zł.

Spór między obywatelami a fiskusem koncentruje się na interpretacji sformułowania „na rachunek płatniczy nabywcy”. Organy podatkowe rozumieją ten wymóg literalnie – przelew musi trafić bezpośrednio na konto osoby obdarowanej. Każda inna forma przekazania środków, nawet jeśli jednoznacznie dokumentuje fakt darowizny, jest w oczach fiskusa niewystarczająca.

Konsekwencje finansowe – ile można stracić?

Niespełnienie warunków zwolnienia w interpretacji organów podatkowych może pociągać za sobą poważne konsekwencje finansowe. Nie chodzi wyłącznie o sam podatek, ale również o odsetki za zwłokę oraz ewentualną odpowiedzialność karną skarbową. Skala obciążeń może być zaskakująco wysoka.

Przyjmijmy przykład, w którym matka przekazuje córce darowiznę w wysokości 200 000 zł, przelewając pieniądze bezpośrednio na rachunek dewelopera w związku z zakupem mieszkania przez córkę. Przy zastosowaniu profiskalnej interpretacji przepisów:

• Standardowy podatek od takiej darowizny może wynieść około 10 761 zł.
• Jeżeli niespełnienie warunków zwolnienia zostanie ujawnione dopiero w toku czynności sprawdzających, postępowania podatkowego lub kontroli, urząd skarbowy może zastosować sankcyjną stawkę podatku w wysokości 20%.
• Przy stawce sankcyjnej kwota podatku do zapłaty wyniosłaby aż 40 000 zł.
• Do powyższych kwot należy doliczyć odsetki za zwłokę liczone od dnia, w którym upłynął termin płatności podatku.
• Nie można wykluczyć również odpowiedzialności karnej skarbowej za nieujawnienie przedmiotu opodatkowania.

Jak widać, konsekwencje mogą być dotkliwe, szczególnie gdy podatnik był w pełni przekonany o przysługującym mu zwolnieniu i nie podjął żadnych kroków zabezpieczających.

Sądy administracyjne kontra Ministerstwo Finansów

Sądy administracyjne wielokrotnie stawały po stronie podatników. W licznych orzeczeniach Naczelny Sąd Administracyjny wskazywał, że sformułowanie „na rachunek bankowy nabywcy” nie oznacza, iż musi to być konto prowadzone bezpośrednio dla osoby obdarowanej. Wymóg udokumentowania darowizny należy traktować jako warunek techniczny, którego celem jest jedynie potwierdzenie, że darowizna rzeczywiście miała miejsce.

Stanowisko to potwierdza uchwała NSA z dnia 20 marca 2023 r. (sygn. akt III FPS 3/22), w której sąd uznał, że warunkiem wystarczającym do skorzystania ze zwolnienia jest udokumentowanie przekazania środków pieniężnych przez darczyńcę na rzecz obdarowanego w sposób wskazany w przepisie – niezależnie od tego, na czyj rachunek fizycznie trafiły pieniądze.

Ministerstwo Finansów zajęło jednak diametralnie odmienne stanowisko. W odpowiedzi z 11 marca 2026 r. resort skrytykował linię orzeczniczą sądów administracyjnych, uznając ją za błędną i niezgodną z literą prawa. Zdaniem wiceministra Jarosława Nenemana zwolnienie podatkowe jest odstępstwem od konstytucyjnej zasady powszechności opodatkowania i wymaga ścisłej wykładni. Ministerstwo podkreśliło przy tym, że „każdy podatek jest w pewnym sensie niekorzystny dla podatnika, ponieważ pomniejsza jego majątek”.

Stanowisko Rzecznika Praw Obywatelskich

RPO Marcin Wiącek zaapelował o to, aby w procesie wykładni przepisów poszukiwać rozwiązań uwzględniających interes obywatela i ułatwiających transfer majątku między członkami najbliższej rodziny. Rzecznik podkreślił, że zwolnienie dla najbliższej rodziny ma charakter prorodzinny i stanowi realizację art. 71 ust. 1 Konstytucji RP nakładającego na państwo obowiązek uwzględniania dobra rodziny w polityce społecznej i gospodarczej. Pismem z 30 czerwca 2026 r. RPO zwrócił się do Ministerstwa o przedstawienie wyników zapowiedzianych analiz.

Jak zabezpieczyć się przed ryzykiem – praktyczne wskazówki

Do czasu ewentualnej zmiany stanowiska Ministerstwa Finansów lub nowelizacji przepisów podatnicy powinni zachować daleko idącą ostrożność. Aby zminimalizować ryzyko zakwestionowania prawa do zwolnienia, warto stosować się do następujących zasad:

• Darowizny pieniężne należy przekazywać przelewem bezpośrednio na konto osoby obdarowanej – obdarowany następnie sam dokonuje płatności na rzecz dewelopera czy innego podmiotu.
• Należy złożyć zgłoszenie SD-Z2 do właściwego urzędu skarbowego w nieprzekraczalnym terminie sześciu miesięcy.
• Warto zadbać o pisemną umowę darowizny precyzyjnie określającą strony, kwotę i cel przekazania środków.
• Zachowaj wszystkie potwierdzenia przelewów i korespondencję dotyczącą darowizny.
• W razie wątpliwości skonsultuj swoją sytuację z prawnikiem specjalizującym się w prawie podatkowym jeszcze przed dokonaniem transakcji.

Pamiętaj, że nawet pozornie prosta darowizna w rodzinie może rodzić poważne konsekwencje podatkowe. Profiskalna interpretacja przepisów stosowana przez organy podatkowe nie pokrywa się ze stanowiskiem sądów administracyjnych, co tworzy stan niepewności prawnej, w którym łatwo popełnić kosztowny błąd.

Planujesz przekazanie lub otrzymanie darowizny od osoby bliskiej? Nie ryzykuj – skontaktuj się z naszą kancelarią. Pomożemy Ci prawidłowo udokumentować darowiznę, przygotować niezbędne zgłoszenia i zabezpieczyć Twoje prawo do zwolnienia z podatku. Działaj zanim fiskus zakwestionuje Twoje rozliczenie.